ҚПЛ-дағы төрешілік даулар – Ширек ғасырға созылған өрескел қателіктер шеруі

2001 жыл: “Жеңіс” – “Тобыл”

2001 жылғы “Жеңіс” пен “Тобыл” арасындағы кездесу Қазақстан футболындағы ең ірі төрешілік жанжалдардың бірі ретінде тарихқа енді. Бұл ойын жай ғана кезекті дау емес, отандық лиганың беделіне нұқсан келтірген үлкен дағдарысқа айналды.

Zakon.kz архивіндегі деректерге сүйенсек, дәл осы матчтан кейін футбол билігі алғаш рет арбитрге қатысты ең қатаң санкцияны қолданған. Оқиға былай өрбіген: матч аяқталуға жақын қалғанда төреші Владимир Дондэ “Тобыл” қақпасына күмәнді пенальти белгілейді. Бұл шешімге наразылық білдірген қостанайлық футболшылар ойынды жалғастырудан үзілді-кесілді бас тартып, алаңнан шығып кеткен.

Бұл оқиға Қазақстан футболында төрешілерге қойылатын талаптың күшеюіне және тәртіптік шаралардың қатаңдауына түрткі болған алғашқы ауқымды жағдай ретінде есте қалды.

Бұл оқиғаның астарында тек спорттық қана емес, саяси мән де жатты. 2019 жылғы сұхбатында сол кездегі футбол федерациясының бас хатшысы Тілекбек Ақпаев атышулы матчтың көлеңкелі тұстарын ашып берді.

Оның айтуынша, дәл сол күні Астанаға УЕФА комиссиясы арнайы сапармен келген болатын. Қазақстанның Азиядан Еуропа футбол одағына өту туралы өтініші қаралып жатқан шешуші сәтте, халықаралық имиджге нұқсан келтірмеу федерация үшін басты міндет еді.

УЕФА өкілдерінің көзінше ел чемпионатындағы бейберекетсіздікті көрсетпеу үшін федерация клубқа барынша жұмсақ, ал төрешіге қатаң қарауды ұйғарған.

Осы жанжалдан кейін Владимир Дондэ төрешіліктен өмір бойына шеттетілген. Ақпаев бұл шешімді Қазақстан футболының тазалығын Еуропалық делегация алдында дәлелдеудің амалы ретінде еске алады.

Бұл сұхбат — 2001 жылғы хаттамаларда жазылмаған, бірақ сол дәуірдегі қазақ футболының Еуропаға ұмтылу жолындағы құрбандықтарды сипаттайтын құнды мәлімет.

Бұл оқиға Қазақстан футболының Азиядан Еуропаға ауысу кезеңіндегі ең драматикалық бұрылыстардың бірі ретінде тарихта қалды.

2007 жыл: Мәселе бір матчта емес, бүтін жүйеде екенін көрсеткен кезең

2007 жыл Қазақстан Премьер лигасының тарихында жекелеген қателіктермен емес, төрешілік институтына деген сенімнің жаппай күйреуімен есте қалды. Бұл кезеңдегі дау-дамайлардың ауқымды болғаны сонша, футбол билігі жүйелі реформа жасауға мәжбүр болды.

Time.kz және Советский спорт архивтеріндегі деректерге сүйенсек, сол жылы Қазақстан Футбол Федерациясының Атқарушы комитеті бұрын-соңды болмаған қатал шешім қабылдаған. 

Атап айтқанда:

– Өмір бойына шеттету: Төрешілер Серік Өтегенов, Сергей Тукмачев, Төлеген Түлюбаев және Рашид Хуснутдинов футболдан біржола шеттетілді.

– Жаппай тазарту: Тағы бір төреші Суперлига матчтарынан алып тасталды. 

Бұл шаралар Төрешілер алқасының терең талдауы мен чемпионатқа қатысушы клубтардың басым көпшілігінің талабынан кейін жүзеге асырылды.

Бұл оқиғалар ҚПЛ-дағы төрешілік мәселесінің бір-екі эпизодтық қателік емес, тереңде жатқан жүйелік дағдарыс екенін ашып берді. 2007 жылғы бұл үлкен тазарту отандық футболдағы әділдік пен ашықтық үшін күрестің жаңа кезеңіне айналды.

2007 жылғы жүйелі дағдарыстың символдық сәті ретінде “Алма-Ата” – “Жетісу” матчын ерекше атап өтуге болады. Zakon.kz архивіндегі мәліметтерге сүйенсек, бұл ойын сол кездегі төрешілік сауатсыздықтың (немесе әдейі жасалған қателіктің) айқын мысалына айналды.

Сарапшылар мен сол тұстағы спорттық басылымдардың бағалауы бойынша, төреші Серік Өтегенов бұл кездесуде екі бірдей өрескел қателік жіберген.

– Негізсіз қуу: “Жетісу” ойыншысын еш себепсіз алаңнан қуып, команданы қиын жағдайда қалдырған.

– Есептелмеген гол: Талдықорғандықтар соққан таза голды тіркемей тастаған.

Бұл жерде бір маңызды жайтты ескеру қажет, ресми түрде пара алу немесе нақты біреудің тапсырысын орындау фактілері заң жүзінде дәлелденген жоқ. Алайда бұл матч төрешілерге деген сенімнің түпкілікті жоғалуына себеп болды.

Клубтар арасындағы наразылық пен футбол ортасындағы шиеленіс шырқау шегіне жетіп, федерацияны жоғарыда аталған қатаң санкцияларды қолдануға мәжбүр етті. Бұл — қателіктің жай ғана кездейсоқтық емес, бүтін бір жүйенің іріп-шіруі ретінде қабылданған кезеңі еді.

2012 жыл: “Тобыл” – “Тараз” 

2012 жылғы “Тобыл” мен “Тараз” арасындағы кездесу Қазақстан Премьер лигасы тарихындағы ең атышулы және даулы матчтардың бірі ретінде қалды. Бұл ойын жай ғана қатардағы кездесу емес, төрешілік қателіктердің шеруіне айналып, жанкүйерлердің ашу-ызасын тудырды.

Vesti.kz порталы жариялаған Төрешілер-сарапшылар комиссиясының ресми қорытындысына сәйкес, бас төреші Сергей Пасько бұл матчта кемінде үш бірдей қателік жіберген.

– 43-минут: “Тобыл” қақпасына негізсіз пенальти белгіледі.

– 85-минут: Қостанайлықтардың ереже бұзбай соққан таза голын есепке алмай тастады.

– 92-минут: Ойын соңында “Тобыл” футболшысына қате офсайд белгілеп, шабуылды тоқтатты.

Бұл оқиға бір ғана эпизодтық жаңсақтық емес, тұтас бір матчтың тағдырын түбегейлі өзгерткен өрескел қателіктер тізбегі болды. Сарапшылардың пікірінше, мұндай деңгейдегі қателіктер жиынтығы отандық футболдағы төрешілік сапасына деген үлкен күмән ұялатқан ең ауыр сәттердің бірі еді.

Бұл оқиғаның соңы Қазақстан футболы тарихында бұрын-соңды болмаған қатаң әрі күрделі шешімдер тізбегіне ұласты. Төрешілік қателіктен басталған дау кең дағдарысқа айналып, соңы жұмбақ шешімдермен аяқталды.

Vesti.kz және Tengrinews мәліметтеріне сүйенсек, матчтың салдары келесідей болды. 

– Төрешілерді жазалау: Бас төреші Сергей Пасько футболдан өмір бойына шеттетілді. Оның көмекшісі Сергей Васютин маусым соңына дейін ойындардан шеттетілді.

– Нәтиженің күшін жою: Федерация матч нәтижесін жоққа шығарып, ойынды қайта өткізу туралы шешім қабылдады. Бұл ҚПЛ тарихындағы өте сирек кездесетін жағдай еді. Бірақ бұл матч белгісіз себептермен сол күйі өткізілмеді.

Ашық материалдарда бұл матч бойынша қандай да бір сыбайлас жемқорлық немесе нақты тапсырыс болғаны сот шешімімен немесе түпкілікті тәртіптік актімен дәлелденгені көрінбейді. Яғни, футбол билігі төрешіні жіберген қателіктерінің ауырлығы үшін жазалады, бірақ оның артында қандай да бір арам ниеттің болған-болмағаны ресми деңгейде жұмбақ күйінде қалды. 

2018 жыл: “Тобыл” – “Ақтөбе”

2018 жылы өткен “Тобыл” мен “Ақтөбе” арасындағы кездесу Қазақстан футбол федерациясының төрешілік қателіктерге қатысты ұстанған ерекше позициясымен есте қалды. Бұл жолы федерация сөз байласуды дәлелдеу мүмкін болмаса да, қателік үшін жаза кесіледі деген принципті басшылыққа алды.

Time.kz материалындағы деректерге сүйенсек, матч төрешісі Игорь Алешин маусым соңына дейін ойындардан шеттетілген. Бұл шешімнің астарында келесідей маңызды жайттар жатыр. 

Федерация өкілдері арбитрді жазалау кезінде өте қызықты мәлімдеме жасаған. Олардың пайымдауынша: “Арбитрдің бойында қасақана пиғыл болды ма, жоқ па — ол оның өз ар-ұятындағы шаруа. Бірақ егер ол өрескел қате жіберсе, демек оның біліктілігі төмен деген сөз.”

Бұл — төрешіні нақты жемқорлық үшін емес, кәсіби деңгейінің сәйкес келмеуі үшін жауапқа тартудың заңды жолы болды.

Сол матчта Игорь Алешин екі бірдей күмәнді пенальти белгілеген. Ең бастысы — комиссия алдында түсініктеме беру кезінде төреші өз шешімдерін ереже тұрғысынан негіздей алмаған. Бұл оның қателескенін ресми түрде мойындауға алып келді.

Бұл оқиға Қазақстан футболындағы төрешілерге қойылатын талаптың жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетті. Sports.kz басылымының шолуына сүйенсек, матчтағы ең сорақы шешімдер ойын тағдырын түбегейлі өзгерткен.

Матч барысындағы ең даулы екі сәт сарапшылар мен жанкүйерлердің наразылығын тудырды.

– Қызыл қағаз: “Ақтөбе” қорғаушысы Дмитрий Мирошниченко таза допқа ойнаған сәтте Игорь Алешин оны алаңнан қуып, өрескел қателік жіберді.

– Шешуші пенальти: “Ақтөбе” пайдасына белгіленген күмәнді пенальти мен соғылған үшінші гол матчтың нәтижесіне тікелей әсер етті.

ҚФФ-ның ұстанымы: Бұл істің басты ерекшелігі — федерацияның жаза кесудегі шешімі. ҚФФ мынадай маңызды принципті бекітті:

“Дәлелденбеген арам пиғылдан (мақсатты әрекеттен) көрі, ойын тағдырын шешкен өрескел біліксіздік те ауыр жазаға лайық”.

Бұл ұстаным төрешілерге үлкен жауапкершілік жүктеді. Енді олар “байқамай қалдым” немесе “қателестім” деген сылтаумен құтыла алмайтын болды. 

2019 жыл: “Ордабасы” – “Шахтер”

2019 жылы Шымкентте өткен “Ордабасы” мен Қарағандылық “Шахтер” арасындағы кездесу Қазақстан Премьер лигасы тарихындағы ең шулы финалдардың бірі ретінде есте қалды. Бұл матч футбол ережелері мен эмоцияның шегіне жеткен сәті болды.

Ойынның негізгі уақыты аяқталып, есеп 2:2 болып тұрғанда, стадионда нағыз хаос басталды. Оқиға желісі былай өрбіді:

Төреші Болат Сариев матчтың қосымша 96-минутында “Шахтер” қақпасына күмәнді пенальти белгіледі. Бұл шешімге наразы болған Қарағандылық ойыншылар мен бапкерлер құрамы төрешіге лап қойып, наразылықтарын өте дөрекі түрде білдірді. Төрешінің қауіпсіздігіне қатер төнгендіктен, алаңға арнайы жасақ (СОБР) қызметкерлері шығып, Сариевті қоршауға алуға мәжбүр болды.

Пенальти белгіленгенімен, жанжалдың кесірінен оны орындау мүмкін болмады. Тек 100-минутта ғана “Ордабасы” футболшысы нүктеге келіп, жеңіс голын соқты. Матч 3:2 есебімен Шымкенттіктердің пайдасына аяқталды.

Төрешілер алқасының үкімі: “Мүлдем пенальти емес”

Матчтан кейін ҚФФ Төрешілер-сарапшылар комиссиясы бұл эпизодты жіті тексеріп, келесідей қорытынды шығарды:

“Шахтер" қақпасына белгіленген пенальти — қате. Бұл жерде ереже бұзушылық болған жоқ, демек, 11 метрлік айып добын белгілеуге негіз жоқ еді.”

Бұл шешімнің салдары Болат Сариев үшін ауыр болды, ол бас төреші ретінде жіберілген өрескел қателік пен ойын тізгінін жоғалтқаны үшін маусым соңына дейін төрешіліктен шеттетілді.

Көмекші төреші де жауапкершіліктен қашып құтыла алмады, ол келесі төрт турға шықпайтын болды.

Бұл — жеке емес, бригада деңгейіндегі коммуникацияның бұзылуы және эпизодты техникалық тұрғыдан дұрыс бағалай алмау.

2024 жыл: Артем Кучиннің қателіктер сериясы

2024 жылғы маусым Қазақстан Премьер лигасында төрешілерге, соның ішінде ең тәжірибелі арбитрлердің бірі Артем Кучинге үлкен қысыммен басталды. Бұл жолғы даудың ерекшелігі — бір маусым ішінде бір клубқа қатысты стратегиялық қателердің қайталануы.

“Астана” – “Елімай”

Маусымның ең шулы эпизодтарының бірі елордада өткен кездесуде орын алды. ҚФФ-ның Төрешілер-сарапшылар комиссиясы бұл матчты жіті тексеріп, мынадай ресми қорытынды шығарды: Артем Кучин “Елімай” ойыншысын айқын гол соғу мүмкіндігінен айырған “Астана” футболшысына қызыл қағаз көрсетуі тиіс еді. Алайда төреші бұл сәтте барынша жұмсақ шешім қабылдап, ойын тағдырына әсер етті.

Бұл жерде технологияның да көмегі болмады. VAR төрешісі Сергей Ноженко айқын қателік орын алған эпизодқа араласпағаны үшін ресми түрде кінәлі деп танылды.

Артем Кучин жіберген өрескел қатесі үшін белгілі бір мерзімге ҚПЛ матчтарынан шеттетілді. Сергей Ноженко VAR хаттамасын сақтамағаны және бас төрешіге көмектеспегені үшін ол да жазадан тыс қалмады.

Бұл оқиға 2024 жылы тіпті VAR жүйесі де төрешілік дауларды толық шеше алмайтынын, басты жауапкершілік бәрібір адам факторында қалатынын тағы бір мәрте дәлелдеді.

“Астана” – “Елімай” матчынан кейін көп ұзамай, Артем Кучин тағы бір даудың ортасында қалды. Бұл жолы “Астана” –“Ордабасы” кездесуінде жіберілген қателік төрешінің мансабына үлкен соққы болып тиді.

ҚФФ-ның Төрешілер-сарапшылар комиссиясы бұл ойынды талдай келе, келесідей ресми мәлімдеме жасады:

– 34-минуттағы эпизод: Кучин “Ордабасы” қақпасына айқын пенальти белгілеуі тиіс еді, бірақ ол бұл сәтте ереже бұзушылықты тіркемеді.

– Қайталану факторы: Комиссия Кучиннің дәл осы маусымда, дәл осы команданың қатысуымен өткен матчтарда екінші рет өрескел қате жібергенін баса айтты.

“Бір маусым ішінде бір командаға қарсы (немесе бір команданың қатысуымен) екі бірдей негізгі қате жібергені үшін Артем Кучин жыл соңына дейін ҚФФ аясындағы барлық жарыстардан шеттетілді.”

2025 жыл: “Тұран” – “Қызылжар”

12 шілдеде өткен 16-тур матчының 84-минутындағы эпизод отандық футболда үлкен резонанс тудырды. ҚФФ Төрелік және инспекция департаменті мен Интегрити офицері бұл жағдайды жан-жақты зерттеп, келесідей қорытындылар жасады. 

Ресми талдау бойынша, алаңда екі жақты театрландырылған қойылым орын алған. 

"Тұран" қорғаушысы қарсыласын екі қолымен ұстаған. Бірақ шабуылшының құлауы жанасу сәтіне сай келмейтін, кешігіп жасалған және әдейі сипатта болған. Төрешілер бұл контактіні пенальтиге негіз ретінде пайдаланған, бірақ ереже бойынша бұл жерде 11 метрлік айып добын белгілемеу ең дұрыс шешім еді.

Бұл іс бойынша ҚФФ бұрын-соңды болмаған ашықтық танытты. Ресми мәлімдемеде бас төреші Тимур Кумашев пен VAR төрешісі Георгий Чеховскийге қатысты “келісілген ойындарға қатысы болуы мүмкін” деген күдікпен тергеу жүріп жатқаны ашық айтылды. 

Кумашев бұған дейін де Интегрити офицерінің ұсынысымен бір айға уақытша шеттетілген болатын. Бұл жолы екі төреші де 2025 маусымының соңына дейін барлық жарыстардан аластатылды.

Тек төрешілер ғана емес, клуб та соққыға жығылды. Бақылау, тәртіптік және этикалық комитет “Қызылжар” клубына қатысты қатаң шаралар қабылдады. 

Қызметтік тергеуге кедергі жасағаны және ынтымақтастықтан бас тартқаны үшін клубқа 100 АЕК көлемінде айыппұл салынды.

Егер клуб тергеуге (ойыншылардан, менеджерлерден жауап алу) көмектеспесе, ұпай шегерунемесе төменгі дивизионға түсіру секілді ең ауыр санкциялар қолданылатыны туралы ресми ескерту алды.

2026 жыл: Төрешілік дағдарыс әлі де өзекті

2001 жылғы алғашқы қателіктерден бері ширек ғасыр өтсе де, Қазақстан футболындағы төрешілік мәселесі 2026 жылдың көктемінде де толық шешімін таппай отыр. Тіпті VAR жүйесінің енгізілуі де базалық ережелерді қолданудағы қателіктерді тоқтата алмады.

2026 жылғы алғашқы турларда:

– 1-тур: “Оқжетпес” – “Елімай”: 

Қақпашы допты екі қолымен толық бақылауға алғанына қарамастан, ережеге қайшы соғылған гол есептелді.

– Қызылжар” – “Каспий”: 

Офсайдта тұрған ойыншы қорғаушыға кедергі келтірсе де, гол есепке алынды.

– 2-тур: “Қайсар” – “Астана”: 

Ойыншыға тиісті екінші сары қағаз көрсетілмей, төрешілік қате жіберілді.

“Каспий” – “Оқжетпес”: 

74-минуттағы айқын пенальти берілмеді, ал VAR жүйесі бұл эпизодқа араласпай, технологиялық мүмкіндікті пайдаланбады.

Aladop.kz сайтының бұл талдауы Қазақстан Премьер лигасындағы төрешілік мәселесінің табиғатын ашып көрсететін маңызды қорытынды болып табылады. Тексерілген деректер мен ресми мәлімдемелер негізінде жағдайды былайша түйіндеуге болады:

Неге қателіктер қайталана береді? 

2025 жылы Төрелік департаментінің директоры Нуну Каштру мәселенің тереңде жатқанын ашық мойындады. Оның айтуынша, бұл жекелеген төрешілердің емес, ондаған жылдар бойы қордаланған жүйелік олқылықтардың салдары. Матчтардың шамамен жартысы бекітілген стандарттарға сай келмейді. Қазіргі таңда УЕФА критерийлері бойынша оқыту және реформалау бағдарламалары іске қосылған, бірақ нәтиже тез арада көрінбейді.

Қасақана ма? әлде байқаусызда ма?

Ең маңызды мәселе — төреші шешімінің артындағы ниет. Зерттелген материалдар келесідей қорытынды жасауға мүмкіндік береді:

Дәлелденген фактілер: 2001, 2012, 2018, 2019 және 2024 жылдардағы атышулы істерде ресми түрде тек өрескел қателік пен біліксіздік қана бекітілген. Пара алу немесе алдын ала келісім жасау туралы түпкілікті сот үкімдері ашық деректерде жоқ.

Тек 2025 жылғы “Тұран” – “Қызылжар” ісінде ғана федерация келісілген ойын күдігін ресми құжатқа енгізді. Бірақ бұл да — дәлелденген қылмыс емес, тергеу аясындағы сақтандыру шарасы.

Барлық даулы сәттерді әдейі жасалған деп айыптауға нақты айғақ жеткіліксіз. Көбіне бұл — кәсіби деңгейдің төмендігі мен психологиялық қысымның нәтижесі.