90 минут, 2,7 миллион теңге – Қателіктер үшін миллиондар төлеуді қашан тоқтатамыз?

Соңғы күндері Қазақстан Премьер лигасы төңірегіндегі төрешілік дауы айтарлықтай өршіп кеткені белгілі. Бұған Қазақстан футбол федерациясының өткен 4-турдағы жекелеген эпизодтарға қатысты арнайы түсіндірме жариялауы негіз болып отыр. Аталған мәлімдемеде бірқатар төрешілік шешімдер қате деп танылып, Санжар Ысқақов пен Татьяна Сорокопудова ұлттық жарыстардағы матчтарға қызмет көрсетуден уақытша шеттетілді. Федерация тарапынан бұл шешімнің себебі ретінде соңғы турда жіберілген, матч барысы мен нәтижесіне тікелей ықпал еткен елеулі қателіктер көрсетілді. 

Одан бөлек, 2-ші және 4-ші турлардан кейін бірнеше эпизод бойынша төрешілердің қорытынды шешімдері қате деп танылды. Мәселен, 2-турдағы “Қайсар” – “Астана” матчында екінші сары қағаздың көрсетілмеуі, сондай-ақ “Каспий” – “Оқжетпес” ойынында VAR жүйесі араласуы тиіс пенальти эпизодының ескерусіз қалуы қателік ретінде көрсетілді. 4-турдағы “Ордабасы” – “Атырау” кездесуінде VAR-дың негізсіз араласуы, қате тағайындалған пенальти мен қате көрсетілген қызыл қағаз туралы ресми түсіндірме берілді. Осыған байланысты, “ҚПЛ төрешілеріне қанша жалақы төленеді?” деген сұрақтың туындауы сөзсіз.

Сонымен әділ қазыларлың жалақысы қанша? Қазақстан футбол федерациясының төрешілік департаменті тарапынан матчтарға тағайындаулар, даулы сәттерге берілген түсіндірмелер және жекелеген тәртіптік шешімдер ашық жарияланып отыр. Алайда төрешілердің нақты тарифтік кестесі федерацияның ресми жаңалықтар бетінде жарияланбағандықтан, бұл мәліметтер наурыз айында спорттық БАҚ беттерінде жарық көрген деректерге негізделеді.

ҚПЛ төрешілері қанша алады?

Бүгінгі таңда ҚПЛ матчтарына қызмет көрсететін төрешілердің еңбегі келесідей мөлшерде бағаланады: бас төрешінің бір ойын үшін алатын гонорары 713 514 теңгені құрайды. Төрешінің көмекшілеріне 396 396 теңге көлемінде ақы төленсе, VAR төрешісінің қызметі 339 768 теңгеге бағаланған. Ал резервтегі төрешінің бір матч үшін алатын сыйақысы 108 900 теңгені құрайды.

Егер ҚПЛ матчына қызмет көрсететін негізгі төрешілер бригадасы мен VAR тобының — атап айтқанда, бір бас төреші, екі көмекші, бір қосалқы төреші, сондай-ақ VAR, AVAR мамандары мен VAR операторының — еңбекақысы толық есептелсе, бір ойынға жұмсалатын сома шамамен 2 347 234 теңгені құрайды.

Бұл көрсеткішке инспектор мен делегаттың ақысы қосылған жағдайда, ресми матчтық төлемдердің жалпы жиынтығы шамамен 2 752 060 теңгеге жетеді.

Әрине, төрешіге төленетін 713 мың теңге өте қомақты сома. Алайда жүйенің өзіндік ерекшелігі — бұл сома тұрақты айлық жалақы емес, тек нақты тағайындауларға байланысты төленетін матчтық табыс болып табылады.

Төрешінің нақты табысы оның маусым ішіндегі кәсіби деңгейіне, спорттық бабына және сенім рейтингіне қарай қанша матч алатынына, сондай-ақ қандай рөлде қызмет көрсететініне тікелей байланысты болады. Қазақстан футбол федерациясының тағайындау парақтарына сәйкес, бір маманның әр турда әртүрлі рөлге ауысып отыратыны байқалады, бір аптада бас төреші қызметін атқарған маман, келесі ойында VAR немесе AVAR ретінде тағайындалуы мүмкін. Сондықтан төрешілердің табысы тұрақсыз әрі құбылмалы деп есептеледі.

ҚПЛ 2026-да қанша төреші бар?

Бұл жерде маңызды бір жайтты ескеру қажет, Қазақстан футбол федерациясы тарапынан ҚПЛ-2026 төрешілерінің толық біріктірілген тізімі ашық жарияланбаған. Осыған байланысты, төрешілер құрамын анықтаудың ең сенімді жолы ретінде ресми тағайындауларға талдау жасап, алғашқы бес турдың ресми тағайындауларындағы барлық фамилияларға есептеу жүргізудің нәтижесінде 5-турға дейінгі матчтарға кемінде 75 бірегей тұлға төрешілер құрамында тартылғаны анықталды. Айта кететін нәрсе, бұл сан рөлдер бойынша нақтыланғанда өзгеріп отыруы мүмкін, себебі бір маман бір турда бас төреші қызметін атқарса, келесі турда VAR немесе AVAR ретінде тағайындалған.

Ресми тағайындауларға жасалған талдау негізінде ҚПЛ-дің алғашқы бес турында кемінде 17 бас төреші, 33 қапталдағы көмекші, 20 резервтегі төреші, сондай-ақ 22 VAR және 21 AVAR маманының қызметі пайдаланылғаны анықталды.

Жүйе қайда бара жатыр?

Қазақстан футбол федерациясы тарапынан төрешілік сапасын арттыру мақсатында VAR жүйесін қолдану аясын кеңейту мәселесі ресми түрде көтерілді. Қаңтар айының соңында федерация Бірінші лига төрешілеріне арналған VAR оқу бағдарламасын іске қосты. 2026 жылдың соңына дейін Бірінші лигада қызмет ететін барлық төрешілердің VAR лицензиясынан өтуі жоспарланған.

Бұл қадам жүйедегі мәселелерді жанама түрде мойындау ғана емес, сонымен қатар кадрлық базаны нығайтуға бағытталған талпыныс ретінде бағаланады. Дегенмен, кадр санының артуы Премьер лига төңірегіндегі сенім мәселесін бірден шеше қоймайтыны анық. Ол үшін кәсіби сапа, шешімдердің ашық түсіндірілуі және жауапкершілік тетіктерінің қатар жүруі талап етіледі.

Түйіндей келгенде, Қазақстан Премьер лигасындағы төрешілердің матчтық гонорары айтарлықтай қомақты соманы құрайды. Дегенмен, қазіргі уақытта қоғамда туындаған наразылық төлем мөлшеріне емес, сол қаражатқа сай көрсетілетін қызмет сапасына бағытталып отыр.

Ресми тағайындауларға жасалған есептеулер бойынша, ҚПЛ 2026 маусымының алғашқы бес турында төрешілік жүйесіне кемінде 75 бірегей тұлға тартылған. Бұл тізімге кемінде 17 бас төреші, 33 көмекші, 20 қосалқы төреші, сондай-ақ 22 VAR және 21 AVAR маманы енген. Жарияланған мәліметтерге сәйкес, бір ойынға қызмет көрсететін төрешілер мен VAR тобының шығыны шамамен 2,35 млн теңгені, ал инспектор мен делегатты қосқанда жалпы сома 2,75 млн теңгені құрайды.

Соңғы апталардағы ресми түсіндірмелер мен төрешілердің қызметтен уақытша шеттетілуі бұл мәселенің жай ғана клубтық реніш деңгейінен асып, ҚПЛ-дегі басқару сапасына қатысты маңызды сұраққа айналғанын айғақтайды.