Футбол — тек жеңіс пен қуаныштан тұрмайды. Кейде бір ғана мүлт кеткен пенальти, жетпей қалған жалғыз ұпай немесе қате шешім тұтас бір клубтың тағдырын күл талқан етеді. Қазақстан Премьер лигасының отыз жылдан астам тарихында жанкүйерлердің жүрегін ауыртып, “егер олай болмағанда” дегізген сәттер аз емес. Кейбір клубтар шыңнан құласа, кейбірі тарих сахнасынан мүлдем жоғалып кетті. Бірі алаңда аянбай тер төксе де, бағы жанбай соңғы сәтте алтыннан қағылды. Aladop.kz отандық футбол тарихындағы ең ащы, ең өкінішті және ең даулы 10 оқиғаны жіпке тізді. Бұл — тек статистика емес, бұл — жіберіп алған мүмкіндіктер мен үзілген үміттердің тарихы.
1. “Ертістің” құлдырауы – бес дүркін чемпионның банкротқа ұшырауы
“Ертіс” — бес дүркін ел чемпионы атанған Қазақстанның ең даңқты клубтарының бірі. 2018 жылға дейін ол “Шахтермен” бірге жоғары дивизионнан ешқашан түсіп көрмеген екі клубтың бірі болатын. Алайда 2020 жылдың мамырында Павлодарлық клуб қаржы тапшылығы салдарынан чемпионаттан шағып қалды, ал 2022 жылы ресми түрде банкрот деп танылды. Бұл оқиға — жай ғана маусымдық сәтсіздік емес, тұтас бір футбол мектебінің, терең дәстүрдің және аймақтық брендтің күйреуі еді.
2. Қарағандылық “Шахтердің” Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне бір қадам жетпей қалуы
Бұл оқиға Еурокубоктарға тікелей қатысты болғанымен, оның негізі Қазақстан Премьер лигасының тарихында жатыр. 2013 жылғы “Шахтер” ел футболы үшін ең үлкен халықаралық мүмкіндікті сыйлады. Қарағандылықтар плей-офф кезеңінің алғашқы матчында атақты “Селтикті” 2:0 есебімен ұтты. Алайда қарымта ойында 0:3 есебімен жеңіліп, жалпы 2:3 есебімен жолдамадан қағылды. УЕФА-ның өзі бұл камбэкті тарихи сәт ретінде сипаттады. Дегенмен “Шахтер” кейіннен Еурокубоктардың топтық кезеңіне шыққан тұңғыш Қазақстандық клуб ретінде тарихқа енді. Соған қарамастан, сол түні бір ғана гол немесе сәтті эпизод жетіспей, Қазақстан футболы Чемпиондар лигасының негізгі кезеңіне кіре алмай қалды.
3. “Тобылдың” 2008 жылғы алтын матчтағы пенальти қасіреті
2008 жылғы маусымда “Ақтөбе” мен “Тобыл” теңдей 67 ұпай жинап, чемпион тағдырын шешу үшін арнайы халтын матч” өткізді. Негізгі және қосымша уақыт 1:1 есебімен тең аяқталып, жеңімпаз пенальти сериясында анықталды. Бұл сында “Ақтөбе” 4:2 есебімен басым түсті. Қостанайлықтар сапынан Яковлев пен Нұрбол Жұмасқалиев мүлт кетіп, соққыларын қақпаға дарыта алмады. Бұл — “Тобыл” тарихындағы ең ауыр сәттердің бірі ретінде қалды, маусым бойғы ерен еңбек бір ғана шешуші серияда қолдан сусып кетті.
4. “Қайраттың” 2009 жылы қаржылық қиындықтар салдарынан Премьер лигадан тыс қалуы
Қазақстан футболының басты символдарының бірі саналатын “Қайрат” клубы 2009 жылғы Премьер лига маусымына қаржылық дағдарыс кесірінен қатыса алмады. Клуб қаржы тапшылығына байланысты элиталық дивизионнан бас тартуға мәжбүр болып, Бірінші лигада өнер көрсетті. Отандық футболдың ең танымал бренді спорттық нәтиже емес, әкімшілік-қаржылық себептермен жоғарғы деңгейден шеттетілуі — ҚПЛ тарихындағы ең ауыр сәттердің бірі. Өйткені “Қайрат” секілді ұжымдар лиганың деңгейін тек ойынымен емес, өзіндік беделімен де асқақтатады.
5. 1964 жылы негізі қаланған “Жеңіс” клубының тарауы
Елордалық футбол тарихында айқын ажыратып алуды қажет ететін екі түрлі жоба бар. “Астана” — бөлек құрылған ұжым болса, 1964 жылы негізі қаланған, әр жылдары “Жеңіс”, “Астана-64” және “Астана-1964” деп аталған тарихи клуб — мүлде басқа тарих. Бұл көне клуб 2000 және 2001 жылдары ел чемпионы атанғанымен, 2014 жылғы маусымнан кейін ресми түрде таратылды. Бұл оқиға жай ғана команданың жабылуы емес, ондаған жылға созылған спорттық сабақтастықтың үзілуі еді. Егер сол тарихи желі сақталып қалғанда, қазақ футболында астаналық ұжымның тұтас әрі үзілмеген ұлы тарихы жалғаса берер еді.
6. 2008 жылғы “Восток” пен «Шахтер» арасындағы даулы матч
ҚПЛ тарихындағы ең күрделі оқиғалардың бірі — 2008 жылғы “Восток” пен “Шахтер” кездесуіне қатысты туындаған жанжал. Қазақстан футболының тәртіптік органдары бұл ойында “тиісті спорттық күрес болмады” деген шешім шығарды. Бастапқы үкім бойынша екі клуб та чемпионаттан шеттетілгенімен, апелляциядан кейін жаза жеңілдетілді. “Восток” жарыстан шығарылып, “Шахтер” 9 ұпайынан айырылды. Мұндай оқиғалар жекелеген клубтардың ғана емес, тұтас лиганың беделіне нұқсан келтіретіні өкінішті. Себебі спорттық нәтиже күмән тудырған жерде, футбол тарихы да көлеңкеде қала береді.
7. Үш дүркін чемпион “Елімайдың” элитадан ұзақ уақыт қол үзуі
“Елімай” — Қазақстан чемпионатының алғашқы кезеңіндегі ең ірі ұжымдардың бірі. Семейліктер 1994, 1995 және 1998 жылдары ел чемпионы атанды. Алайда кейіннен клуб атауы өзгеріп, құрылымдық және спорттық дағдарысқа ұшырады. Соның салдарынан Бірінші лигаға түсіп қалып, онда тоғыз маусым бойы өнер көрсетті. Ал жоғарғы дивизионға толыққанды оралуы араға 16 жыл салып барып қана жүзеге асты. Үш дүркін алтын иегерінің ұзақ уақыт бойы элиталық топтан тыс қалуы — ҚПЛ тарихындағы ең ауыр символдық шығындардың бірі. Егер сол кездегі қарқын сақталғанда, еліміздің шығыс өңірінде мүлде бөлек, қуатты футбол орталығы қалыптасар еді.
8. “Шахтердің” 2024 жылы тарихында алғаш рет төмен құлауы
2024 жылдың қазанында “Шахтер” тарихында алғаш рет Премьер лигадан шығып қалды. Екі дүркін чемпион, Еуропа топтық кезеңіне шыққан алғашқы Қазақстандық клуб, тұрақтылықтың символы саналатын ұжым ақыры сол қорғанын жоғалтты. Кейбір жеңілістер ұпай жоғалтумен өлшенеді, ал кейбірі — тұтас мәртебенің құлауымен. “Шахтердің” 2024 жылғы тағдыры — дәл сондай оқиға.
9. “Тобылдың” 2005 жылы чемпиондықтан бір ұпай қалып қоюы
Қостанай клубының тарихында 2008 жылғы алтын матч қана емес, 2005 жылғы маусым да ерекше өкінішпен еске алынады. Сол жылы “Ақтөбе” 70 ұпай жинап чемпион атанса, “Тобыл” 69 ұпаймен екінші орынды місе тұтты. Яғни, алтын жүлде мен күмістің арасында бар болғаны бір ғана ұпай айырмашылығы болды. Кейде футбол тарихын үлкен финалдар емес, дәл осындай кішкентай ұпай алшақтығы өзгертіп жатады. Егер сол маусымда бір ғана тең ойын жеңіске айналғанда, “Тобыл” өзінің чемпиондық шежіресін әлдеқайда ертерек бастауы мүмкін еді.
10. “Қызылжардың” 2000 жылғы алтын матчта чемпиондықтан қағылуы
2000 жылғы маусымда “Жеңіс” пен сол кездегі “Аксесс-Голден Грей” (Қызылжар) теңдей 74 ұпай жинап, чемпионды анықтау үшін алтын матчқа шықты. Алматыда өткен шешуші ойында “Жеңіс” 2:0 есебімен жеңіске жетіп, бас жүлдені иеленді. Петропавл клубының тарихында бұл сәт ерекше ауыр тиді. Чемпиондыққа бір қадам жерде тұрып, ең соңғы сәтте сүріну жанкүйерлер жадында мәңгі қалды. Солтүстік Қазақстан футболы үшін бұл оқиға әлі күнге дейін “егер сол матч басқаша аяқталғанда...” деген өкініштің нышаны болып келеді.
Айтпай кетуге болмайтын тағы бір “әттеген-ай”
“Тараздың” 1997 жылғы шешуші матчтағы жеңілісі
1997 жылғы маусымда “Тараз” бен “Ертіс” (сол кездегі “Ертіс-Промсервис”) теңдей 56 ұпай жинап, чемпион тағдырын алтын матч шешті. Алматыда өткен шешуші кездесуде Павлодарлықтар 1:0 есебімен басым түсіп, алтын тұғырға көтерілді. “Тараз” клубы үшін бұл оқиға өз тарихындағы ең ірі жіберілген мүмкіндіктердің бірі ретінде есте қалды. Чемпиондық атақты қорғап қалуға бір қадам жетпей сүріну — жамбылдық жанкүйерлер үшін нағыз “әттеген-ай” дегізген сәт болды.
Қазақстан Премьер лигасының тарихындағы ең ауыр сәттерге зер салсақ, олардың барлығы бірдей тек жасыл алаңдағы ойыннан туындамағанын көреміз. Бір бөлігі — бір ұпай, бір пенальти немесе бір шешуші матчтың нәтижесі болса, екінші бөлігі — қаржылық тапшылық, басқару жүйесіндегі олқылықтар мен тәртіптік мәселелердің салдары.
“Ертістің” банкротқа ұшырауы, “Қайраттың” 2009 жылғы шегінуі және “Астана-1964” клубының жоғалуы секілді оқиғалар лига тарихында инфрақұрылым мен қаржылық тұрақтылықтың қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетті. Ал “Тобыл”, “Шахтер”, “Қызылжар” және “Тараз” ұжымдарының басынан өткен хикаялары футболдағы бір ғана сәттің тұтас бір дәуірдің бағытын өзгертіп жіберетініне дәлел.
Сондықтан ҚПЛ тарихындағы ең үлкен өкініштер — бұл жай ғана ұтылған титулдар емес, бұл — қазақ футболының даму жолындағы жіберіп алған үлкен мүмкіндіктерінің тарихы.
